Ванда Чижмек: Мило ми е што книгите се преведуваат во други земји и ги воодушевуваат другите деца

Ванда Чижмек е една од најпродуктивните хрватски илустраторки во моментов, авторка на бројни сликовници, книги за деца и млади, списанија за деца, тетратки… За „Чудна шума“ зборува за својата работа, наградите, омилените илустратори, како и за двете сликовници издадени на македонски „Фати ми го синото мече“ од Силвија Шесто и „Кики, ние те сакаме!“ од…

Разговарала: Елена Копртла

Импресивен е бројот на сликовници што досега сте ги илустрирале, 34, па можете ли да издвоите неколку кои биле најтешки или поголем предизвик? И имаат ли некој заеднички елемент?

Да, се насобраа, сега има уште две. Едно време цртав буквално сè, три до пет сликовници годишно плус илустрации за една или две книги поезија или романи за деца. Но, тоа беше кога бев млада. И тие се оние што ги бројам. Знаете што велат за првите мачиња… Неодамна, мојата пријателка и преведувачка Мирјана Брачко (која го преведе „Фати ми го синото мече“ на руски за да може другата „тетка“ да ја преведе на грузиски) ми рече дека годините не се бројат, туку се бројат само пари, кокошки, мачки… и бидејќи нема многу пари во бизнисот со илустрации, бројам книги, бројам илустрации во книги, бројам играчки нацртани на илустрации, бројам очи на играчки…

Еве, сега ќе набројам три сликовници што беа поголем предизвик за мене. Ова се сликовници со малку текст, што најмногу сакам да илустрирам бидејќи ми даваат простор и за графички дизајн, играње со текстот на приказната и сликата. Прво, сликовницата „Човечиња“ од Силвија Шесто (Семафора, 2024). Текст од дванаесет реченици. Приказната истражува апстрактни концепти како што се слободата, времето и моќта на пишаниот збор. Од страница до страница, преку забавата на дете кое пишува на машината за пишување на својот татко, графичките ликови од сетот за пишување се трансформираат во мистериозни мали суштества. Подеми, падови, игра… цел живот опишан во само дванаесет реченици! И само последната… „како и денес да ги гледам“… Прекрасна, суптилна посветеност на детството и таткото.

Второ, уште еден предизвик и комбинација од дизајн и илустрација, сликовницата „Јулскиот мачор“ од Крешимир Крниц (Ибис графика, 2023). Сликовница означена со +18 што носи песна од седум четиристиха во атмосфера на мрзеливо летно попладне и плакар, незадоволена желба, а има и две мачки во игра. Мјау.

И трето, првата сликовница/илустрирана книга за млади и возрасни што беше поголем предизвик за мене, „Сонот на Кумар“ од Роберт Млинарец (ХДКДМ, 2016). Невообичаена, надреална, слоевита приказна за човечкото постоење, животот и неговите различни манифестации. Приказната го следи главниот лик, момче по име Кумар од Мумбаи, од детството до зрелоста, поврзувајќи го сонот и реалноста, а лајтмотивот е реченицата на неговиот татко „Животот, сине… можеби… е еден долг сон“. Се сеќавам како читав и читав, и читав повторно, им прераскажував себеси и на другите, дури и на моето куче, и се прашував како би го направил тоа, што мисли тој, мојот братучед, како, како… и како воопшто изгледа дрвото манго? Иако го нацртав пред десет години, тоа е сè уште едно од моите омилени дела. Заеднички елемент во сите илустрирани книги е принципот „помалку е повеќе“, стилизација и минимализам, чисти и едноставни површини сведени на линии и геометриски форми (квадрати, правоаголници, кругови) и редуцирани бои.

За „Фати ми го синото мече“ Вие и авторката Силвија Шесто ги добивте сите домашни награди – „Григор Витез“ за најдобар текст и илустрација, бевте во потесниот избор за „Овца во кутија“, библиотекарите на Хрватското библиотекарско здружение во 2023 година ја вклучија меѓу десетте најдобри сликовници во Хрватска во рамките на меѓународната програма на IFLA „Светот низ сликовници“, а во 2022 година беше вклучена на почесната листа на IBBY. Режисерката Марина Андреа Шкоп направи и краток анимиран филм. Што ја прави оваа сликовница да се издвојува за да ги добие сите овие награди? И да биде преведена?

Покрај сето погоре наведено, книгата доби уште две (еве повторно набројувам) награди, Хрватската убава книга 2018, изборот на најубаво дизајнирани книги за меѓународниот натпревар Best Book Design from all over the World во рамки на Саемот на книгата во Лајпциг и за меѓународната изложба Book Art Fair International за време на Саемот на книгата во Франкфурт, и наградата за најдобра илустрација во категоријата илустрација на книги на Белградскиот фестивал за илустрација Илустрофест 19. Она што ја издвојува оваа сликовница е првенствено повеќеслојната, длабоко емотивна приказна што нежно се занимава со темата за растењето, емоциите и меѓучовечките односи. Приказната доловува тежок момент во односот помеѓу дете и родител што читателите, и родителите и децата, го препознаваат и лесно се поврзуваат со него.

Приказната следи едно момче по име Вселенко кое добива прекрасно сино мече за својот петти роденден. За да не се извалка, неговата мајка го остава завиткано во целофан, што го спречува момчето да си игра сè додека ситуацијата не промени сè, воведувајќи го во свет на емоции како што се разочарување и тага. Целата слика е во сини тонови со минимални акценти на бои во деталите (жолта, портокалова, розова и црвена). Уште првата реченица од текстот ме доведе до ова. „…Синото мече беше прекрасно, имаше сина свилена панделка околу вратот во боја на летно небо без облаци…“. Сината е најмирната боја, таа е најпригушена и најладна, таа води кон размислување и чувства, таа обезбедува чувство на сигурност и смиреност, таа означува меланхолија и тага. Во уметноста, се користи за изразување длабоки емоции и создавање контраст.

„Синото мече“ и „Кики, ние те сакаме!“ од Мелита Рундек се преведени на македонски јазик, а за оваа година се најавени и „Внимавај, опасен пес!“ заедно со Мелита и „Што сѐ научив (самиот) пред да станам ученик“ од Андријана Гргичевиќ. Преводот на текстот е поважен за авторот, но што мислите за македонските изданија, со оглед на тоа што ништо не се менува во илустрациите?

Книгите изгледаат одлично, а илустрациите и тие чудни ликови што се однесуваат како букви, единственото нешто што ми е тешко да ги читам 😀

Мило ми е што книгите се преведуваат, малку книги кај нас имаат второ издание, но сепак живеат вака во некои други земји и ги воодушевуваат другите деца и возрасни кои ги прелистуваат, ги читаат и ги гледаат, ги брчкаат страниците, прават уши на врвовите, цртаат на илустрациите или цртаат мустаќи на ликовите, ги допираат со мрсни рачиња, па дури и библиотекарите ставаат печати и убави налепници на нив…

„*Што сѐ научив (самиот) пред да станам ученик*“

Во 2025 година, вие и Силвија ја објавивте вашата десетта заедничка сликовница, „Човечиња“. Кој е планот за 2026 година?

Планирана е и единаесетта заедничка сликовница. Иако Силвија сè уште го нема текстот, таа има идеја… Знам дека книгата ќе биде одлична! Покрај ова, имам уште една сликовница за илустрирање.

Исто така, во план е и куклена претстава за деца базирана на книгата „Фати ми го синото мече“, па ќе се забавувам со дизајни на кукли и сценографија. Навистина се радувам! Исто така, се надевам на патувања поврзани со преведените книги како дел од проектот „Нашата мала библиотека“ од „Ибис Графика“. И тоа е доволно.

Како изгледа вашиот метод на илустрирање кога имате текст или скица пред вас?

Почетокот на работата ми е омилен, тоа е за мене најсложениот дел од работата, можеби најтешкиот. И секако најкреативниот. Прво го читам текстот брзо за да видам што ме чека, потоа го читам одново и одново. Првото читање веќе ме наведува да размислувам за главниот/те ликови, па скицирам на хартија, изглед, облека, фризура, карактер, бои… Потоа повторно читам, размислувам за тоа и го разложувам текстот на страниците од книгата, скицирам на хартија, правам огледало. И тоа продолжува и продолжува… Откако ќе завршам со скицирањето, го пренесувам огледалото на компјутерот и почнувам директно со илустрацијата. Правам композиции на рамки со позиционирање на текстот, ги развивам рамките (во неколку варијанти), го барам стилскиот изглед на илустрацијата, ги бирам боите што ќе ги користам и ги менувам. Потоа го развивам/ги развивам ликот/ликовите во различни пози, ги избирам боите и ги менувам повторно. Понекогаш завршувам поминувајќи два дена движејќи се низ илустрацијата барајќи го најдоброто решение за композицијата, иако веќе ја дефинирав и сум во процес на нејзино финализирање. И понекогаш го менувам договорениот формат на книгата затоа што илустрациите не ми одговараат добро, и често додавам дополнителна илустрација. И дефинитивно ја менувам бојата.

Вашите омилени илустратори, уметници, аниматори… Чии дела сакате да ги гледате најмногу?

О, има толку многу од нив… Нема да ги бројам. Еден домашен илустратор и уметник: Свјетлан Јунаковиќ. Признавам, ги имам сите негови сликовници (и еден оригинал на ѕидот). И уште еден: Звонимир Балог. И еден странски: Оливер Џеферс. Исто така ги имам сите негови сликовници. Потоа Крис Хотон, Бенџи Дејвис, Џон Класен, Мирослав Шашек, Кристијан Робинсон, итн. И да, ги имам скоро сите нивни сликовници. И една сликовница што ми го обележа детството: „Како живее Антунтун“ од Григор Витез со илустрации од Златко Боурек. Мојата и Библијата на мојата сестра!